Restrukturyzacja w czasach pandemii – uproszczone postępowanie restrukturyzacyjne z perspektywy banku jako wierzyciela

W odpowiedzi na liczne wyzwania i trudności, które dotknęły przedsiębiorców w związku z podejmowanymi ograniczeniami gospodarczymi mającymi na celu przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się wirusa COVID-19, Tarcza 4.01 wprowadziła szczególną formę postępowania restrukturyzacyjnego, tj. uproszczone postępowanie restrukturyzacyjne (zwane dalej UPR). Celem wprowadzenia tego rozwiązania było – z jednej strony – zapewnienie możliwości wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego bez udziału sądu, z drugiej natomiast – wprowadzenie czasowej ochrony przed egzekucją umożliwiającą co do zasady efektywną restrukturyzację zobowiązań dłużnika już od momentu wszczęcia postępowania.

Z uwagi na fakt, iż żadne z dostępnych postępowań restrukturyzacyjnych przewidzianych w  ustawie z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2020 r. poz. 814, zwanej dalej Prawem restrukturyzacyjnym), nie spełnia jednocześnie tych dwóch funkcji, zdecydowano się na wprowadzenie tego ekstraordynaryjnego postępowania, mającego obecnie charakter tymczasowy. 

Dłużnik może bowiem wszcząć UPR do dnia 30 czerwca 2021 r. i może to zrobić wyłącznie jeden raz. Co do zasady, UPR zostało ukształtowane na podstawie przepisów dotyczących postępowania o zatwierdzenie układu z  jednoczesnym wprowadzeniem rozwiązań szczególnych, które z jednej strony zapewniają możliwości efektywnego przeprowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego przez dłużnika, z drugiej natomiast kreują w przedmiotowym zakresie nową prawną rzeczywistość dla wierzyciela.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie konsekwencji wprowadzenia UPR dla szczególnego rodzaju wierzyciela, jakim jest bank, wyzwań przed nim stojących oraz potrzeby podejmowania działań zapewniających niezbędną ochronę interesów wierzyciela.

1. Przesłanki wszczęcia UPR

Kluczową podstawą wszczęcia UPR, analogicznie jak każdego postępowania restrukturyzacyjnego, jest posiadanie tzw. zdolności restrukturyzacyjnej. Oznacza to, iż może być ono prowadzone wyłącznie wobec dłużnika:

• który jest niewypłacalny, tzn. utracił zdolność do wykonywania swoich zobowiązań pieniężnych, tj. którego opóźnienie w wykonaniu jego zobowiązań przekracza trzy miesiące,
• którego sytuacja ekonomiczna wskazuje, że w niedługim czasie może stać się niewypłacalny, tj. utracić zdolność do wykonywania swoich zobowiązań.

Z nowego rozwiązania mogą skorzystać wszystkie podmioty spełniające powyższe przesłanki, niezależnie od tego, czy stan zagrożenia niewypłacalnością albo niewypłacalność dłużnika powstały w  czasie epidemii lub w  związku z epidemią COVID-19.

Istotą UPR jest możliwość jego wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego bez udziału sądu, po spełnieniu dwóch przesłanek:

• zawarcia przez dłużnika umowy z doradcą restrukturyzacyjnym, który będzie pełnił funkcję nadzorcy układu,
• zamieszczeniu obwieszczenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (MSiG) o otwarciu UPR.

Z uwagi na fakt, iż przesłanką wszczęcia UPR jest zawarcie umowy z doradcą restrukturyzacyjnym, przepisy Tarczy 4.0 regulujące UPR wprowadzają maksymalną wysokość wynagrodzenia, jakie może być ustalone, celem zapewnienia jak największej dostępności nowego rozwiązania dla dłużników będących mikro- lub małymi przedsiębiorcami. Dniem wszczęcia UPR jest dzień obwieszczenia jego otwarcia w MSiG. Jest to decydująca data zarówno z perspektywy dłużnika, jak również wierzyciela.
Z tym dniem materializują się bowiem kluczowe mskutki wszczęcia UPR, determinujące konieczność aktywnego udziału wierzyciela w postępowaniu.

2. Wpływ wszczęcia UPR na zarząd majątkiem dłużnika

Co do zasady, od dnia opublikowania obwieszczenia do dnia umorzenia lub zakończenia postępowania, dłużnik może dokonywać wyłącznie czynności zwykłego zarządu.
Na dokonanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu wymagana jest zgoda nadzorcy układu. Zgoda może zostać udzielona również po dokonaniu czynności, w terminie trzydziestu dni od dnia jej dokonania. Czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna.
Bez wątpienia do czynności przekraczających zwykły zarząd należy zaciąganie pożyczek lub kredytów. Dokonanie przedmiotowych czynności bez zgody nadzorcy układu będzie wiązało się z nieważnością tych czynności.

W tym kontekście istotne jest, aby uzyskać zgodę nadzorcy układu przed udzieleniem kredytu lub pożyczki.

Ustawodawca przewidział również szczególny skutek w przypadku wyrażenia zgody przez nadzorcę układu na:

• zawarcie umowy kredytu lub pożyczki,
• obciążenie składników masy układowej lub sanacyjnej hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności nieobjętej układem,
• przeniesienie własności rzeczy lub prawa na zabezpieczenie wierzytelności nieobjętej układem,
• obciążenie składników masy układowej innymi prawami.

Powyższe czynności nie mogą być uznane za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości lub względem masy sanacyjnej. Co istotne, warunkiem skuteczności tych czynności wobec masy upadłości lub masy sanacyjnej jest zawarcie informacji o nich we wniosku o zatwierdzenie układu, a następnie jego prawomocne zatwierdzenie przez sąd.

Wyjaśnienia praktyczne:
W praktyce może pojawić się problem utrzymania skuteczności ww. czynności, w szczególności ustanowionych zabezpieczeń w przypadku braku zatwierdzenia układu przez sąd, a następnie wszczęcia postępowania upadłościowego lub sanacyjnego.
Z tego względu kluczowe z perspektywy zabezpieczenia interesu banku jako wierzyciela jest zawarcie w umowie kredytu lub pożyczki postanowień zapewniających wypłatę środków pod warunkiem prawomocnego zatwierdzenia układu.
Należy bowiem zauważyć, iż w przypadku wypłaty środków przed prawomocnym zatwierdzeniem układu, bank naraża się na ryzyko utraty zabezpieczenia w przypadku odmowy zatwierdzenia układu, a następnie wszczęcia postępowania upadłościowego lub sanacyjnego. 

3. Sytuacja prawna banku jako wierzyciela zabezpieczonego rzeczowo (tj. m.in. hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym)

Sytuacja prawna banku jako wierzyciela zabezpieczonego rzeczowo w UPR istotnie różni się na tle innych postępowań restrukturyzacyjnych.
A mianowicie przepisy regulujące UPR przewidują możliwość objęcia układem wierzytelności zabezpieczonej rzeczowo bez zgody takiego wierzyciela. Warunkiem tzw. przymusowego objęcia układem jest przedstawienie propozycji układowej przewidującej:

• pełne zaspokojenie wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi, które były przewidziane w umowie będącej podstawą ustanowienia zabezpieczenia, nawet jeżeli umowa ta została skutecznie rozwiązana lub wygasła
  albo
• zaspokojenie w stopniu nie niższym od tego, jakiego można się spodziewać w przypadku dochodzenia wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi z przedmiotu zabezpieczenia.

Przedmiotowa regulacja jest bardzo istotna z perspektywy banku jako wierzyciela, przeważnie zabezpieczonego rzeczowo na majątku dłużnika. Przede wszystkim konsekwencją tzw. przymusowego objęcia układem jest brak możliwości regulowania wierzytelności objętych układem, przykładowo kredyty objęte układem w UPR nie będą spłacane przez czas trwania postępowania.

Wyjaśnienia praktyczne:
W praktyce najwięcej problemów może budzić ocena spełnienia przesłanki: „zaspokojenie w stopniu nie niższym od tego, jakiego można się spodziewać w przypadku dochodzenia wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi z przedmiotu zabezpieczenia”. Wynika to ze zmieniającej się w czasie wartości przedmiotu zabezpieczenia, co będzie miało wpływ na poziom zaspokojenia wierzyciela.
Z uwagi na specyfikę sytuacji prawnej banku jako kluczowego wierzyciela zabezpieczanego rzeczowo w UPR, powinien on zwrócić szczególną uwagę na następujące kwestie:
• weryfikację zasadności skorzystania z możliwości objęcia układem wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo bez zgody wierzyciela;
• szczegółową analizę i weryfikację spełnienia przesłanki zaspokojenia w stopniu nie niższym niż ten, którego można się spodziewać w przypadku dochodzenia wierzytelności z przedmiotu zabezpieczenia w kontekście propozycji układowych;
• wartość przedmiotu zabezpieczenia, przedstawionej przez dłużnika dla potrzeb UPR.
Zważywszy na powyższe, niezbędne jest równie stałe monitorowanie etapu postępowania, propozycji układowych oraz stały kontakt zarówno z nadzorcą układu, jak i samym dłużnikiem. Wszelkie wątpliwości wierzyciel powinien niezwłocznie zgłaszać nadzorcy układu, najlepiej zawsze poparte analizami, wyliczeniami oraz w miarę możliwości wycenami.

4. Wpływ UPR na możliwość prowadzenia oraz wszczęcia postępowania
egzekucyjnego przez bank

Z perspektywy banków jako wierzycieli, kolejnym istotnym skutkiem wszczęcia UPR jest zawieszenie z mocy prawa toczących się postępowań egzekucyjnych oraz brak możliwości zainicjowania nowych przez czas trwania postępowania z dniem obwieszczenia w MSiG o otwarciu UPR. Dotyczy to wszystkich wierzytelności, nawet zabezpieczonych rzeczowo.
Dla banku w zasadzie jedynym źródłem informacji o otwarciu UPR jest obwieszczenie w MSiG. Przepisy prawa nie nakładają ani na dłużnika, ani na nadzorcę układu obowiązku poinformowania o otwarciu UPR. W  praktyce może się okazać, iż wierzyciel dowie się o toczącym postępowaniu w momencie, kiedy dostanie informacje o głosowaniu nad układem.

Powyższe ograniczenia w prowadzeniu egzekucji utrzymują się przez czas trwania UPR. Czas trwania ograniczeń jest również ściśle związany z terminem, w którym dłużnik zobowiązany jest wystąpić do sądu o zatwierdzenie układu.
Mianowicie, przedmiotowy wniosek musi wpłynąć do sądu nie później niż w  terminie czterech miesięcy od dnia dokonania obwieszczenia w MSiG o otwarciu postępowania. W przeciwnym razie UPR podlega umorzeniu z mocy prawa, natomiast wierzyciele odzyskują możliwość kontynuowania dotychczasowych postępowań oraz wszczynania nowych. Umorzenie z mocy prawa oznacza, iż z urzędu nie są wydawane dokumenty potwierdzające umorzenie tego postępowania. Sąd wyda postanowienie stwierdzające umorzenie postępowania z mocy prawa wyłącznie na wniosek dłużnika, wierzyciela albo innej osoby mającej w tym interes prawny.
Podsumowując, zawieszenie postępowań egzekucyjnych oraz możliwości wszczęcia nowych, trwa od momentu obwieszczenia w MSiG o otwarciu UPR przez co najmniej 4 miesiące.
Jeżeli w tym terminie:

• wpłynie wniosek o zatwierdzenie układu – zawieszenie trwa do momentu prawomocnego zakończenia UPR,
• nie wpłynie wniosek o zatwierdzenie układu – zawieszenie ustaje z dniem upływu 4 miesięcy od dnia obwieszczenia w MSiG o otwarciu UPR.

Przykład:
W dniu 1.07.2020 r. w MSiG obwieszczono o otwarciu UPR wobec X, jeżeli do dnia 1.11.2020 r.:

• nie wpłynie wniosek o zatwierdzenie układu, z dniem 1.11.2020 r. postępowanie ulega umorzeniu z mocy prawa i ustaje zawieszenie postępowań egzekucyjnych,
• wpłynie wniosek o zatwierdzenie układu, zawieszenie możliwości prowadzenia i wszczęcia egzekucji trwa do momentu prawomocnego zakończenia UPR.

Wyjaśnienia praktyczne:
Powyższej opisana specyfika UPR bez wątpienia stanowi wyzwanie w tzw. zarządzaniu postępowaniami egzekucyjnymi w banku, w tym monitorowaniu ich stanu.
Ze względu ma powyższe istotne jest regularne korzystanie z internetowego wydania MSiG, celem monitorowania:

• czy wobec dłużnika jest możliwość kontynuowania lub wszczęcia postępowania egzekucyjnego,
• stanu UPR, w szczególności celem ustalenia ewentualnego bezskutecznego upływu 4-miesiecznego terminu na złożenie przez dłużnika wniosku o zatwierdzenie układu.

W przypadku bezskutecznego upływu 4-miesięcznego terminu na złożenie wniosku o zatwierdzenie układu, powodującego umorzenie z mocy prawa UPR, wierzyciel powinien wystąpić do sądu o stwierdzenie umorzenia postępowania z mocy prawa. 

5. Ochrona wierzyciela w UPR 

Celem zapewnienia ochrony wierzycieli w UPR przepisy przewidują możliwość wniesienia przez każdego z wierzycieli wniosku o uchylenie w całości skutków dokonania obwieszczenia o  otwarciu postępowania, w  tym zakazu egzekucji z majątku dłużnika, jeżeli prowadzą one do pokrzywdzenia wierzycieli. 

W takim wniosku wierzyciel zobowiązany jest do wykazania, iż wszczęcie UPR prowadzi do pokrzywdzenia wierzycieli. Przykładowo, na pokrzywdzenie wierzycieli mogą wskazywać następujące okoliczności:

• brak tzw. zdolności restrukturyzacyjnej, tj. brak stanu niewypłacalności lub zagrożenia nią,
• brak możliwości ekonomicznych dłużnika do wywiązania się z propozycji układowych,
• intencjonalne pominięcie określonych wierzycieli,
• przedstawienie propozycji układowych wierzycielom zabezpieczonym rzeczowo, nieuzasadniających objęcia układem bez zgody takiego wierzyciela,
• wykazanie, iż intencją dłużnika jest uniknięcie wszczęcia lub zawieszenia wobec niego toczących się wobec niego postępowań egzekucyjnych, m.in. poprzez wskazanie jednej lub kilku z powyższych okoliczności.

Należy jednak zwrócić uwagę, iż postanowienie o uchyleniu skutków obwieszczenia nie oznacza zakończenia UPR, a jedynie uchylenie skutków polegających na: 

• konieczności wznowienia obowiązku spłat wierzytelności zgodnie z harmonogramem,
• możliwości kontynuowania postępowań egzekucyjnych i wszczynaniu nowych,
• dłużnik odzyskuje prawo zarządu majątkiem w pełnym zakresie. 

Wyjaśnienia praktyczne:
Praktycznym wyzwaniem może okazać się czas rozpatrywania wniosku. Przepisy prawa nie określają maksymalnego terminu, w którym sąd powinien rozpatrzeć przedmiotowy wniosek.
Zważywszy na obciążenie sądów liczbą spraw, w praktyce może się okazać, iż skutki wszczęcia UPR zostaną uchylone w końcowej fazie postępowania lub nawet wniosek ten może nie zostać rozpatrzony przed zakończeniem postępowania.
Z tego powodu, niezależnie od złożenia wniosku, wierzyciel nie powinien rezygnować z aktywnego udziału w postępowaniu, w szczególności poprzez kontakt z nadzorcą, dłużnikiem i zadbanie o zabezpieczenia swoich interesów na etapie prac nad układem. 

Ponadto, wierzycielowi, jak również osobie trzeciej, będzie przysługiwało roszczenie o naprawienie szkody w sytuacji, w  której dłużnik dokona obwieszczenia w MSiG w złej wierze.

Podsumowanie

RPU stanowi niewątpliwie istotne narzędzie dla dłużników, mające pomóc w sprawnym i efektywnym „uzdrowieniu” ich przedsiębiorstwa, poprzez możliwość wszczęcia postępowania bez udziału sądu, z jednoczesnym zawieszeniem postępowań egzekucyjnych na czas trwania postępowania. Specyfika nowych rozwiązań, w szczególności ich hybrydowość, jak również wprowadzenie nowych, dotychczas nieznanych prawu restrukturyzacyjnemu, może stanowić wyzwanie dla wierzycieli w zarządzaniu i monitorowaniu przebiegu i faktycznej możliwości prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

Specyfika wprowadzonych rozwiązań wymaga od wierzyciela aktywnego udziału w toczącym się postępowaniu, w tym stałego jego monitorowania oraz kontaktu z nadzorcą oraz dłużnikiem, celem zapewnienia ochrony swoich interesów.

Doświadczenia z praktycznego funkcjonowania wprowadzonego rozwiązania będę przydatne podczas procesu implementującego Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej, umorzenia długów i zakazów prowadzenia działalności oraz w sprawie środków zwiększających skuteczność postępowań dotyczących restrukturyzacji, niewypłacalności i umorzenia długów, a także zmieniającej dyrektywę (UE) 2017/1132, stanowiącej inspirację przy wprowadzaniu szczególnego rodzaju postępowania, jakim jest UPR.

Artykuł został przygotowany według stanu prawnego obowiązującego na dzień 22 października 2020 r. Dotyczy on wybranych, zdaniem autorki najistotniejszych zagadnień z zakresu omawianego w niniejszym artykule. Artykuł nie ma charakteru wiążącej opinii prawnej. 

Ewelina Domeracka-Smolna

Radca prawny w KZBS, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, związana z sektorem bankowości spółdzielczej, brała udział w procesach legislacyjnych z zakresu funkcjonowania sektora bankowego, poprzednio zdobywała doświadczenie, pracując w renomowanej kancelarii prawnej. 

Artykuł ukazał się w numerze 5/2020 "Głosu Banków Spółdzielczych"

Prenumerata 2021