EACB: Europejskie banki spółdzielcze w 2022 roku

Europejskie Stowarzyszenie Banków Spółdzielczych (EACB) jak co roku przedstawiło zestawienie wyników 18 europejskich spółdzielczych grup bankowych. KZBS jako członek Stowarzyszenia od lat współpracuje w przygotowaniu tego opracowania przekazując wyniki polskich spółdzielczych grup bankowych.

W badaniu wzięły udział także banki spółdzielcze spoza Europy – warto wspomnieć, że do EACB przynależą również spółdzielcze grupy bankowe z Kandy, Japonii oraz Korei Południowej, a od stycznia 2024 r. – także z Australii.

Autorem opracowania jest zespół badaczy pod kierownictwem prof. dr Hansa Groenevelda[1] (Uniwersytet w Tilburgu). 

Najważniejsze wnioski 

W 2022 r. banki spółdzielcze przyjęły 0,7 mln nowych członków. Liczba członków banków spółdzielczych wynosi obecnie prawie 89 milionów. Oprócz wyraźnego wzrostu gospodarczego, to właśnie przejście od bardzo luźnej do bardziej restrykcyjnej polityki pieniężnej w 2022 r. było głównym czynnikiem przyczyniającym się do wyższych zysków netto. To w dużej mierze wyjaśnia wzrost średniego zwrotu z kapitału banków spółdzielczych i wszystkich innych banków, do odpowiednio 7,7% i 6,8%. Tak wysokich wskaźników nie osiągnięto od czasu Wielkiego Kryzysu Finansowego w latach 2007/08. Wyższe przychody netto spowodowały również znaczny spadek średniego wskaźnika kosztów do dochodów banków spółdzielczych do około 60, tj. najniższego jak dotąd poziomu w XXI wieku. Silniejszy wzrost zysków netto w bankach spółdzielczych wynika z ich tradycyjnie większej zależności od generowania przychodów z działalności odsetkowej. Wzrost kredytów w bankach spółdzielczych wyniósł 4,7%, podczas gdy cały sektor bankowy zwiększył swój portfel kredytowy o 2,7%. Wzrost depozytów w bankach spółdzielczych i wszystkich innych bankach spowolnił odpowiednio do 4,2% i 1%. Rozbieżność we wzroście kredytów i depozytów oznaczała, że banki spółdzielcze nieznacznie wzmocniły swoją pozycję rynkową na krajowych rynkach bankowości detalicznej. Średni współczynnik Tier 1 banków spółdzielczych spadł ułamkowo do 17,1.

Wprowadzenie 

Pod wieloma względami banki spółdzielcze różnią się od banków o innych strukturach organizacyjnych. Na przykład nie mają one zewnętrznych udziałowców. Klienci banków lokalnych mogą zostać członkami spółdzielni i odgrywać aktywną rolę w zarządzaniu na szczeblu lokalnym i/lub centralnym. Banki spółdzielcze charakteryzują się rozproszoną własnością i budują swoją bazę kapitałową głównie poprzez zyski zatrzymane. Raport EACB zawiera zagregowane dane finansowe spółdzielczych grup bankowych, które zostały zebrane ręcznie ze źródeł publicznych lub dostarczone przez poszczególne banki. Jednocześnie identyczne wskaźniki pozyskano z różnych baz danych dla krajowych systemów bankowych, w których działają te banki spółdzielcze. Umożliwiło to porównanie skonsolidowanych wyników finansowych banków spółdzielczych z wynikami całych systemów bankowych. W przypadku objętych próbą krajów spoza strefy euro, wszystkie dane liczbowe zostały przeliczone na euro po kursie wymiany obowiązującym w dniu sporządzenia sprawozdania. Należy zauważyć, że niniejszy list badawczy nie obejmuje analizy porównawczej równie ważnych niefinansowych wyników banków i ma charakter opisowy.

Stały wzrost liczby członków 

W 2022 r. baza członków ogółem wzrosła o 0,7 mln do prawie 89 mln. Oznacza to wzrost netto o 0,8 procent. Średni długoterminowy wzrost liczby członków wynosi około 2 procent rocznie. Wskaźnik liczby członków do liczby ludności kontynuował długoterminowy trend wzrostowy. W 2022 r. wskaźnik ten wyniósł 21,1. Średnio więcej niż 1 na 5 mieszkańców w 13 analizowanych krajach europejskich jest członkiem banku spółdzielczego.  Należy przy tym zauważyć, że w większości banków spółdzielczych członkostwo od dawna nie jest wymagane do uzyskania usług finansowych – takich jak pożyczka. Jak już wspomniano, klienci mogą zostać członkami dobrowolnie.

Oczywiście decyzja ta jest podejmowana tylko wtedy, gdy klienci są zadowoleni z usług i produktów finansowych. Jeśli ten ostatni warunek jest spełniony, klienci wydają się również wybierać członkostwo ze względu na szczególne korzyści wynikające ze specyficznej struktury własności i modelu zarządzania banków spółdzielczych. Te korzyści spółdzielcze można podzielić na cztery główne kategorie: (i) bezpośrednie korzyści dla członków, (ii) pośrednie korzyści dla członków, (iii) zbiorowe korzyści dla społeczności członków oraz (iv) korzyści dla całego społeczeństwa z perspektywy grupy. Istnieją jednak różnice w charakterze i liczbie korzyści, jakie banki spółdzielcze oferują swoim członkom i całemu społeczeństwu.

W 2022 r. widoczny był dalszy spadek liczby lokalnych lub regionalnych banków spółdzielczych – o 4,2% do 2 468. Warto zauważyć, że tej konsolidacji nie towarzyszył spadek zatrudnienia w bankach. Podobnie jak w 2021 r., banki spółdzielcze zatrudniały o prawie 1% więcej pracowników etatowych. Niektóre raporty roczne wskazują, że wzrost ten jest częściowo skoncentrowany w obszarze zarządzania ryzykiem i zapobiegania przestępstwom finansowym (np. związanym z wymaganą zgodnością z sankcjami wobec niektórych krajów). Zatrudnienie w całym sektorze bankowym stale spada i zawsze w szybszym tempie. W latach 2011-2022 średnia roczna redukcja zatrudnienia we wszystkich innych bankach wyniosła prawie 2% w porównaniu do około 0,5% w bankach spółdzielczych. Sieć oddziałów banków spółdzielczych zmniejszyła się o 4%, w porównaniu do około 4,6% w innych bankach. W ostatniej dekadzie mniejsza redukcja oddziałów w bankach spółdzielczych w porównaniu z innymi bankami była zwykle powszechna. Dane dotyczące zamykania banków wskazują na ważne ogólne trendy w bankowości, ale także na utrzymujące się różnice między bankami spółdzielczymi a innymi rodzajami banków. Postępująca cyfryzacja sprawia, że sieci oddziałów stają się mniej istotne dla świadczenia standardowych usług finansowych. Banki spółdzielcze uważają jednak, że działalność na miejscu jest nadal ważna dla zaspokajania potrzeb członków i klientów oraz zapewnienia zakorzenienia w społeczeństwie, o czym świadczy ich wysoki udział w rynku oddziałów i liczba korzyści, jakie banki spółdzielcze oferują swoim członkom i całemu społeczeństwu.

Wyraźny wzrost kredytów i depozytów 

Sprzyjająca sytuacja gospodarcza przyczyniła się do utrzymania popytu na kredyty zarówno ze strony MŚP, jak i gospodarstw domowych. Podobnie jak w wielu poprzednich latach, banki spółdzielcze zaspokoiły ten popyt kredytowy w większym stopniu niż wszystkie inne banki. Całkowity portfel kredytowy banków spółdzielczych wzrósł o 4,7% w 2022 roku. Oznacza to spowolnienie w porównaniu z rekordowym poziomem w 2021 r., spowodowane nadrabianiem zaległości w popycie na kredyty po blokadach gospodarczych związanych z COVID-19. Wszystkie pozostałe banki zwiększyły swój wolumen kredytów o 2,7%. Różnica we wzroście akcji kredytowej jest zjawiskiem strukturalnym. Od 2011 r. skumulowany wzrost akcji kredytowej banków spółdzielczych wynosi 49%. Wolumen kredytowy pozostałych banków był o 12% wyższy niż w 2011 roku.  W 2022 r. wzrost depozytów obu kategorii banków spowolnił jeszcze bardziej w porównaniu z dwoma poprzednimi latami. Jest to prawdopodobnie związane ze zmniejszonym zakresem oszczędzania ze względu na gwałtownie rosnące koszty utrzymania i rosnące koszty produktów dla przedsiębiorstw. Wzrost depozytów w bankach spółdzielczych wyniósł 4,2%, w porównaniu do zaledwie 1% w innych bankach. Podobnie jak portfel kredytowy, baza depozytowa banków spółdzielczych rosła znacznie szybciej od 2011 roku. W latach 2011-2022 baza depozytowa banków spółdzielczych wzrosła o 66% w porównaniu do 39% w przypadku innych banków. Opisane zmiany w zakresie kredytów i depozytów spowodowały gwałtowny spadek wskaźnika kredytów do depozytów od 2011 roku. Dla obu kategorii banków wskaźnik ten jest obecnie o około 15% niższy niż w 2011 roku i wynosi 0,9. Odzwierciedla to zmniejszenie udziału zazwyczaj bardziej ryzykownego finansowania hurtowego w koszyku finansowania, które zostało uznane za konieczne przez organy regulacyjne.   

Rekordowe poziomy udziałów rynkowych 

Dzięki wyższej dynamice kredytów i depozytów banki spółdzielcze nieznacznie umocniły swoją pozycję na krajowym rynku bankowości detalicznej. Udział w rynku kredytów wzrósł o 0,2 punktu procentowego do 23,3, podczas gdy udział w rynku depozytów wzrósł o 0,1 punktu procentowego do 22,4. Udział w rynku oddziałów wzrósł o 0,2 punktu procentowego do 34,9, ze względu na stosunkowo mniejszą redukcję sieci oddziałów w 2022 r. w porównaniu do wszystkich innych banków. Chociaż to wzmocnienie rynku może nie wyglądać spektakularnie, udziały w rynku w 2022 r. osiągnęły najwyższy poziom w historii.  

Solidny współczynnik Tier 1 

Średni współczynnik Tier 1 banków spółdzielczych spadł nieznacznie z rekordowego poziomu 17,5 w 2021 r. do 17,1 w 2022 r., podczas gdy współczynnik ten we wszystkich innych bankach spadł podobnie nieznacznie o 0,3 punktu procentowego do 16,8. Niewielki spadek wskaźników był spowodowany silniejszym wzrostem aktywów ważonych ryzykiem w stosunku do kapitału Tier 1. W wartościach bezwzględnych kapitał Tier 1 został faktycznie wzmocniony. Oznacza to, że kapitalizacja banków nie znalazła się pod presją. Banki posiadają silne bufory kapitałowe, aby w razie potrzeby poradzić sobie z niekorzystnymi warunkami gospodarczymi.

Wrost zwrotu z kapitału 

Średni zwrot z kapitału banków spółdzielczych (ROECOOP) wzrósł o prawie 1 punkt procentowy do 7,7. Zwrot z kapitału własnego innych banków (ROEEBS) wzrósł o 0,4 punktu procentowego do poziomu 6,8. Niemniej jednak, tak wysokie zwroty nie zostały osiągnięte od czasu Wielkiego Kryzysu Finansowego w latach 2007/08. Oprócz solidnego wzrostu gospodarczego, do wyższych zysków netto w znacznym stopniu przyczyniło się przejście od bardzo luźnej do bardziej restrykcyjnej polityki pieniężnej w 2022 roku. Po kilku latach bardzo niskich stóp procentowych wszystkim bankom udało się znacznie poprawić marże odsetkowe netto. Zmiana polityki pieniężnej miała na celu ograniczenie gwałtownie rosnącej inflacji napędzanej wyższymi cenami energii i żywności spowodowanymi wojną na Ukrainie. W każdym razie, znaczny wzrost ROECOOP był zdominowany przez licznik (tj. dochód netto), ponieważ mianownik (tj. kapitał własny) wzrósł o około 7%. Zyski netto wzrosły silniej w bankach spółdzielczych, ponieważ tradycyjnie były one bardziej zależne od działalności w zakresie stóp procentowych (jako generator przychodów) . Jest to związane z ich koncentracją na bankowości detalicznej. Średnio ponad 60% przychodów operacyjnych netto pochodzi z działalności odsetkowej (głównie kredytów i depozytów) w bankach spółdzielczych. Udział ten wynosi 55% dla sektora bankowości kolektywnej. Pozostałe banki generują średnio prawie 30 proc. przychodów netto z opłat i prowizji, podczas gdy dla banków spółdzielczych odsetek ten wynosi około 23 proc. Liczby te są przejawem odmiennego charakteru i modelu biznesowego banków spółdzielczych.

Znaczący spadek wskaźnika kosztów do dochodów 

Podobnie jak zmiany w liczniku wskaźnika ROE (zyski netto), wahania wskaźnika kosztów do dochodów (CI-ratio) są powiązane ze zmianami w rachunkach zysków i strat. Współczynnik CI oblicza się dzieląc koszty operacyjne netto przez dochód operacyjny netto. Drugi rok z rzędu średni wskaźnik CI zarówno banków spółdzielczych, jak i wszystkich innych banków spadł o ponad 2 punkty procentowe do odpowiednio 60,3 i 57,7. Oba wskaźniki CI nie były tak niskie w XXI wieku. Analiza zagregowanych rachunków zysków i strat ujawnia, że wzrost wyniku odsetkowego netto jest w głównej mierze odpowiedzialny za spadek obu wskaźników CI. Rosnące marże odsetkowe netto są z kolei głównie wynikiem przejścia od bardzo luźnej do znacznie bardziej restrykcyjnej polityki pieniężnej w celu ograniczenia gwałtownie rosnącej inflacji.

Komentarz KZBS:

Sektor banków spółdzielczych w UE jest atrakcyjnym partnerem nie tylko biznesowym, ale także w coraz większym zakresie zaspokaja również pozafinansowe potrzeby lokalnych społeczności, pomagając w codziennych sprawach. Za to podejście jest ceniony przez młodsze pokolenia konsumentów, czego wyrazem jest niemal 700 tys. przyrost członków w 2022 r., o czym wspomina się omawianym w raporcie.

 
[1] Prof. dr Groeneveld jest profesorem ekonomii na Uniwersytecie w Tilburgu, członkiem zarządu International Raiffeisen Union w Niemczech, członkiem działającej przy EACB Academic Advisory Group w Brukseli.