Banki spółdzielcze przeciw wykluczeniu finansowemu - sprawozdanie z konferencji

W dniu 3 marca 2026 r. odbyła się konferencja pt. "Rola banków spółdzielczych w przeciwdziałaniu wykluczeniu finansowemu oraz wspieraniu zrównoważonego rozwoju" zorganizowana wspólnie przez Senat RP oraz Krajowy Związek Banków Spółdzielczych, poświęcona roli banków spółdzielczych w przeciwdziałaniu wykluczeniu finansowemu oraz we wspieraniu zrównoważonego rozwoju. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli parlamentu, administracji rządowej, instytucji sieci bezpieczeństwa finansowego, środowiska naukowego oraz sektora bankowości spółdzielczej. Już sam skład uczestników pokazał, że problematyka poruszana podczas konferencji ma znaczenie nie tylko branżowe, lecz także publiczne i systemowe.

Konferencję otworzyli przedstawiciele Senatu RP, Krajowego Związku Banków Spółdzielczych oraz Związku Banków Polskich. W wystąpieniach inauguracyjnych wybrzmiał przede wszystkim silny związek banków spółdzielczych z lokalnymi społecznościami oraz ich historyczna rola w budowaniu polskiej samodzielności gospodarczej. Podkreślano, że bankowość spółdzielcza nie jest jedynie jednym z segmentów rynku finansowego, lecz instytucjonalnym elementem rozwoju lokalnego, zakorzenionym w tradycji solidarności, wzajemności i odpowiedzialności społecznej. Wskazywano również, że banki spółdzielcze są jednymi z nielicznych instytucji finansowych obecnych stale w małych miejscowościach i na terenach wiejskich, gdzie często pełnią funkcję podstawowego, a niekiedy jedynego dostawcy usług finansowych.

Szczególnie mocno wybrzmiał wątek niedostosowania obecnego otoczenia regulacyjnego do specyfiki sektora. Senator Kazimierz Kleina zwracał uwagę, że banki spółdzielcze, mimo lokalnego charakteru działalności, podlegają w praktyce temu samemu ustawowemu reżimowi nadzoru i obowiązków sprawozdawczych co duże banki komercyjne. W ocenie uczestników debaty oznacza to znaczne obciążenie dla podmiotów dysponujących nieporównywalnie mniejszym zapleczem organizacyjnym. Już w części otwierającej konferencję sformułowano więc istotny kierunek dalszej dyskusji: nie chodzi o osłabienie bezpieczeństwa sektora, lecz o bardziej racjonalne stosowanie zasady proporcjonalności, tak aby wymogi regulacyjne pozostawały adekwatne do skali działalności, profilu ryzyka i roli pełnionej przez banki spółdzielcze.

Istotnym głosem było wystąpienie prof. Małgorzaty Iwanicz-Drozdowskiej, prezes Zarządu KZBS, która zaakcentowała znaczenie banków spółdzielczych dla bezpieczeństwa ekonomicznego państwa i rozwoju regionalnego. Wskazała, że przy relatywnie niewielkim udziale w rynku banki spółdzielcze posiadają bardzo silną reprezentację w sieci placówek, dzięki czemu docierają do mieszkańców mniejszych miejscowości i obszarów wiejskich, gdzie oferta banków komercyjnych jest ograniczona lub nieobecna. Z tego względu banki spółdzielcze odgrywają rolę nie tylko ekonomiczną, lecz także społeczną, przeciwdziałając zjawisku wykluczenia finansowego, wspierając lokalne inicjatywy i uczestnicząc w życiu wspólnot samorządowych. Jednocześnie prezes KZBS apelowała o wykorzystanie istniejących w prawie unijnym możliwości upraszczania wymogów wobec małych i niezłożonych instytucji oraz o aktywne włączenie się Polski w unijną debatę nad stworzeniem bardziej adekwatnego reżimu regulacyjnego dla małych banków.

Ważnym elementem konferencji były także wystąpienia przedstawicieli administracji publicznej i instytucji bezpieczeństwa finansowego. Podsekretarz stanu w Ministerstwie Finansów Jurand Drop potwierdził znaczenie sektora bankowości spółdzielczej dla lokalnej przedsiębiorczości, spójności terytorialnej i przeciwdziałania wykluczeniu finansowemu. Wskazał jednocześnie, że Ministerstwo Finansów dostrzega potrzebę wspierania dalszego rozwoju sektora, czego wyrazem ma być m.in. projekt ustawy deregulacyjnej. Zwrócił uwagę, że postulaty KZBS zostaną potraktowane jako ważny głos w debacie, wymagający pogłębionej analizy w kontekście całościowej logiki krajowego systemu bankowego. Był to istotny sygnał polityczny, ponieważ wskazywał na gotowość administracji do merytorycznego rozpatrywania propozycji zgłaszanych przez środowisko banków spółdzielczych.

Z kolei przedstawiciele Komisji Nadzoru Finansowego i Narodowego Banku Polskiego podkreślali dobrą kondycję sektora. Wskazano, że banki spółdzielcze cechują się wysoką kapitalizacją, bezpieczną sytuacją płynnościową oraz satysfakcjonującą jakością aktywów, a miniony rok zakończyły z bardzo dobrym wynikiem finansowym. Z perspektywy nadzorczej stanowi to mocny fundament dalszego rozwoju. Jednocześnie zaakcentowano szereg wyzwań, które będą determinować sytuację sektora w kolejnych latach. Wśród nich wymieniono transformację technologiczną, konieczność wzmacniania odporności na cyberzagrożenia, implementację kolejnych pakietów regulacyjnych, reformę wskaźników referencyjnych, w tym odejście od WIBOR, oraz skutki zmian stóp procentowych. Zwrócono również uwagę na potrzebę większego zaangażowania banków spółdzielczych w finansowanie lokalnych przedsięwzięć związanych z transformacją energetyczną.

Część merytoryczna poświęcona przeciwdziałaniu wykluczeniu finansowemu potwierdziła, że problem ten należy rozumieć szerzej niż tylko jako brak dostępu do rachunku czy kredytu. W wystąpieniach podkreślano, że wykluczenie finansowe może mieć zarówno wymiar infrastrukturalny, jak i kompetencyjny. Obejmuje ono trudności w korzystaniu z podstawowych usług finansowych, ograniczony dostęp do gotówki, brak placówek i bankomatów, a także niewystarczające kompetencje cyfrowe części klientów. W tym kontekście banki spółdzielcze ukazano jako instytucje zapewniające realną dostępność usług finansowych, a zarazem jako podmioty zdolne do lepszego rozpoznawania potrzeb klientów dzięki bliskości relacyjnej i lokalnemu zakorzenieniu. W debacie wybrzmiało, że ich przewaga nie polega wyłącznie na fizycznej obecności, lecz również na bardziej bezpośrednim modelu kontaktu z klientem, lepszej znajomości lokalnych uwarunkowań i większej gotowości do wspierania społeczności poza wąsko rozumianą logiką maksymalizacji zysku.

Znaczące miejsce zajęła również problematyka zrównoważonego rozwoju. Przedstawiciele sektora wskazywali, że banki spółdzielcze są naturalnym partnerem dla rozwoju lokalnego, gdyż finansują inwestycje samorządowe, modernizację gospodarstw rolnych, przedsięwzięcia mikro, małych i średnich przedsiębiorstw, a także projekty związane z transformacją energetyczną. Podkreślano, że zrównoważony rozwój w wykonaniu banków spółdzielczych nie ma charakteru czysto deklaratywnego, lecz przybiera postać konkretnych działań inwestycyjnych i społecznych. Sektor jest bowiem osadzony w strukturze lokalnych zależności gospodarczych i społecznych, przez co jego działalność przekłada się bezpośrednio na jakość życia mieszkańców oraz zdolność wspólnot lokalnych do realizacji celów rozwojowych.

Osobny blok dyskusji dotyczył barier ograniczających funkcjonowanie banków spółdzielczych. W jego ramach wyraźnie zaznaczono, że znaczna część problemów sektora nie wynika z jego słabości ekonomicznej, lecz z niedopasowania przepisów i praktyki regulacyjnej do rzeczywistej skali działalności banków spółdzielczych. Wskazywano, że regulacje projektowane z myślą o dużych, często międzynarodowych bankach komercyjnych są przenoszone na podmioty lokalne, mimo ich odmiennego modelu działania, zakresu ryzyka i znaczenia dla lokalnych społeczności. W tym sensie konferencja nie była jedynie prezentacją osiągnięć sektora, lecz także forum sformułowania konkretnych postulatów zmian.

Najbardziej uporządkowanym rezultatem debaty było wyodrębnienie trzech grup postulatów. Pierwsza obejmowała postulaty wymagające zmiany podejścia do interpretacji lub stosowania obowiązujących przepisów. Znalazły się tu propozycje rozszerzenia stosowania definicji małej, niezłożonej instytucji na banki działające poza systemami ochrony instytucjonalnej, zmiany podejścia do identyfikacji funkcji krytycznych w bankach spółdzielczych poprzez podwyższenie limitu dotyczącego depozytów jednostek samorządu terytorialnego oraz praktycznego stosowania zasady proporcjonalności przy inspekcjach i zaleceniach nadzorczych. Drugą grupę stanowiły postulaty wymagające zmian w prawie krajowym, takie jak ograniczenie goldplatingu, stworzenie realnych zachęt dla udziałowców banków spółdzielczych, uzupełnienie przepisów przetargowych o możliwość uwzględniania długofalowej współpracy lokalnej, umożliwienie oferowania wspólnych produktów zrzeszeniowych oraz korekta przepisów dotyczących CIT. Trzecia grupa odnosiła się do poziomu unijnego i obejmowała potrzebę aktywnego wsparcia dla idei uproszczonego zestawu regulacji dla małych banków na wzór rozwiązań przyjętych w innych państwach.

Wnioski z konferencji

Najważniejszym wnioskiem płynącym z konferencji jest to, że bankowość spółdzielcza została przedstawiona jako sektor jednocześnie stabilny, społecznie potrzebny i rozwojowy, ale obciążony regulacjami niedostosowanymi do swojej specyfiki. Nie kwestionowano potrzeby nadzoru, ostrożności ani wysokich standardów bezpieczeństwa. Przeciwnie, z przedstawionych wystąpień wynikało, że sektor pozostaje w dobrej kondycji finansowej i dysponuje bezpieczną bazą kapitałową. Problemem nie jest więc brak odporności sektora, ale ryzyko osłabiania jego funkcji społecznej i rozwojowej przez nadmiar obowiązków administracyjnych i regulacyjnych.

Drugim zasadniczym wnioskiem jest wyraźne potwierdzenie, że banki spółdzielcze pełnią funkcję infrastruktury społeczno-gospodarczej, a nie wyłącznie rynkowej. Ich znaczenie mierzy się nie tylko udziałem w aktywach sektora, lecz także dostępnością usług dla mieszkańców mniejszych miejscowości, wsparciem dla rolników, lokalnych przedsiębiorców i samorządów oraz zdolnością do utrzymywania fizycznej obecności tam, gdzie podmioty komercyjne ograniczają działalność. W praktyce oznacza to, że banki spółdzielcze są jednym z filarów przeciwdziałania wykluczeniu finansowemu w Polsce. Konferencja pokazała, że kwestia ta powinna być traktowana nie jako problem peryferyjny, ale jako element polityki publicznej dotyczącej spójności społecznej i terytorialnej.

Trzecim ważnym wnioskiem jest potrzeba rzeczywistego, a nie jedynie deklaratywnego stosowania zasady proporcjonalności. W toku konferencji wielokrotnie wskazywano, że obecne ramy regulacyjne w niewystarczającym stopniu odróżniają banki lokalne od dużych instytucji komercyjnych. Wniosek ten ma charakter praktyczny: bez zmiany podejścia interpretacyjnego, nadzorczego i legislacyjnego banki spółdzielcze będą ponosiły koszty regulacyjne nieadekwatne do skali ryzyka, co może ograniczać ich możliwości rozwoju, inwestycji technologicznych i wzmacniania relacji z klientami. Proporcjonalność została więc przedstawiona jako warunek utrzymania efektywności sektora, a nie jako postulat osłabienia reguł ostrożnościowych.

Czwarty wniosek dotyczy konieczności odróżnienia bezpieczeństwa od nadregulacji. Uczestnicy konferencji wskazywali, że utrzymanie stabilności finansowej nie wymaga automatycznego nakładania na małe banki lokalne wszystkich rozwiązań właściwych dla dużych banków komercyjnych. Przykłady innych państw przywołane podczas debaty miały pokazać, że uproszczenie regulacji może współistnieć z bezpieczeństwem sektora. Wniosek ten jest szczególnie istotny w kontekście unijnej dyskusji o konkurencyjności gospodarki i racjonalizacji obciążeń regulacyjnych. Z perspektywy polskiej oznacza to potrzebę bardziej aktywnego formułowania stanowiska na forum europejskim, tak aby interesy banków spółdzielczych były lepiej reprezentowane.

Piątym wnioskiem jest dostrzeżenie roli banków spółdzielczych w transformacji rozwojowej państwa. W konferencji banki spółdzielcze nie zostały przedstawione jedynie jako obrońcy tradycyjnego modelu lokalnej bankowości, lecz jako instytucje zdolne do wspierania nowoczesnych procesów gospodarczych, w tym transformacji energetycznej, modernizacji rolnictwa, rozwoju infrastruktury lokalnej i finansowania przedsięwzięć MŚP. W tym ujęciu sektor spółdzielczy nie jest reliktem przeszłości, lecz potencjalnie ważnym uczestnikiem przyszłych przemian gospodarczych, pod warunkiem że nie będzie obciążany rozwiązaniami ograniczającymi jego zdolność operacyjną.

Szóstym wnioskiem jest potrzeba wzmocnienia pozycji członkowskiej i wspólnotowej banków spółdzielczych. W debacie zwracano uwagę, że istotą spółdzielczości nie jest maksymalizacja wartości dla właścicieli, lecz zapewnianie korzyści członkom i użytkownikom usług. Stąd pojawił się postulat tworzenia realnych zachęt dla udziałowców oraz usuwania barier utrudniających upowszechnianie członkostwa. Można zatem przyjąć, że uczestnicy konferencji postrzegają rozwój sektora nie tylko przez pryzmat wskaźników finansowych, ale także jako proces wzmacniania więzi wspólnotowych, które odróżniają bankowość spółdzielczą od modelu stricte komercyjnego.

Siódmym wnioskiem jest to, że przyszłość sektora zależy od zdolności pogodzenia lokalnej misji z nowoczesnością organizacyjną i technologiczną. Z jednej strony wielokrotnie akcentowano tradycję, patriotyzm gospodarczy i lokalność. Z drugiej zaś jasno wskazano, że sektor stoi wobec bardzo konkretnych wyzwań związanych z cyberbezpieczeństwem, cyfryzacją usług, zmianami wskaźników referencyjnych, pakietami AML i kolejnymi wymogami ostrożnościowymi. Wniosek nie brzmi więc, że banki spółdzielcze powinny być wyłączane z modernizacji, lecz że powinny móc ją realizować w warunkach regulacyjnych adekwatnych do swojej skali i charakteru.

Ósmym wnioskiem, o wymiarze instytucjonalnym, jest to, że konferencja stworzyła przestrzeń do rzeczywistego dialogu między sektorem a instytucjami publicznymi. Obecność przedstawicieli Senatu, Ministerstwa Finansów, KNF, NBP, ZBP, systemów ochrony oraz samych banków spółdzielczych pokazała, że problematyka przyszłości sektora może być przedmiotem wspólnej, wielostronnej rozmowy. Z perspektywy praktycznej szczególnie istotne jest to, że postulaty zgłoszone przez sektor zostały uporządkowane i nazwane, co ułatwia ich dalsze procedowanie. Konferencja nie zamknęła dyskusji, lecz stworzyła punkt wyjścia do dalszych działań legislacyjnych, interpretacyjnych i strategicznych.

Podsumowując, konferencja potwierdziła, że banki spółdzielcze są trwałym i potrzebnym elementem polskiego systemu finansowego oraz ważnym partnerem rozwoju lokalnego. W toku obrad wykazano, że ich rola w przeciwdziałaniu wykluczeniu finansowemu i wspieraniu zrównoważonego rozwoju jest realna, a nie deklaratywna. Jednocześnie jasno wskazano, że dalsze pełnienie tej roli wymaga bardziej racjonalnego otoczenia regulacyjnego, większego poszanowania zasady proporcjonalności oraz aktywnego wsparcia dla zmian na poziomie krajowym i unijnym. Najważniejszy wniosek końcowy można więc sformułować następująco: bankowość spółdzielcza nie wymaga szczególnego traktowania w sensie przywileju, lecz adekwatnego traktowania w sensie regulacyjnym, tak aby mogła skutecznie realizować swoją funkcję społeczną, gospodarczą i rozwojową.